Mikroskopioa: handipena, fokua eta zelulen ebidentziak

Mikroskopioak ez dizu berez erantzun zuzena ematen. Behaketak erabilgarriak izan daitezen, lagina ondo aukeratu, handipena doitu, fokuratu, argiztatu eta ikusten duzuna zuhurtziaz interpretatu behar duzu.

Jarduera honetan mikroskopioa konfigurazio zehatz batekin erabiliko duzu: zelulen modua, ahoko epitelioa, 1. lagina eta 4x, 10x, 40x eta 100x handipenak. Hori izango da laborategian behatuko duzun lagin bakarra. Aurrerago, landareen eta animalien konparazio-irudiak erabiliko dituzu zure ebidentziak interpretatzen laguntzeko.

Ahoko epitelioaren laginak ahoaren barrualdeko zelulak ditu. Laginaren izena jakin arren, zure erantzunak taulan jasotako ezaugarri ikusgarrietan oinarritu behar du. Ez erabili izena ebidentzia gisa: deskribatu ikusten duzuna.

45 minutuko saioan, erantzun nahitaezko galderei soilik, irakasleak besterik esan ezean.

Jarduera honetako hitz gakoak:

• Handipena: objektiboak irudia zenbat aldiz handitzen duen. Laborategian 4x, 10x, 40x eta 100x ikusiko dituzu.
• Ikus-eremua: irudian sartzen den laginaren zatia. Handipena handitzean, normalean laginaren eremu txikiagoa ikusten duzu aldi berean.
• Fokuratzea: ertzak eta xehetasunak garbi ikusteko doikuntza.
• Argiztapena: argi kantitatea. Argi gehiegik edo gutxiegik ezaugarriak ezkuta ditzake.
• Laginaren prestaketa: behatu aurretik lagina kokatzeko edo tratatzeko urratsak. Prestaketa onak zelulak ikusten laguntzen du; prestaketa txarrak burbuilak, zikinkeria, tindaketa desegokia edo ikusgarritasun eskaseko eremuak sor ditzake.
• Ebidentzia: irudian seinala ditzakezun ezaugarriak. Laginaren izenak orientatzen laguntzen du, baina ikusten duzuna deskribatu behar duzu.
• Inferentzia: ebidentzian oinarrituta egiten duzun interpretazioa. Ikusitako forma batek interpretazio bat babes dezake; egitura bat ez ikusteak, ordea, ez du frogatzen egitura hori ez dagoenik. Azaldu zer ikusi duzun eta zer ezin izan duzun baieztatu.

Benetako ebidentziekin lan egingo duzu. Gaur arretaz behatu eta lagina ezaugarri ikusgarrien bidez azalduko duzu; ez duzu eskalarik asmatu edo tamaina zehatzik neurtu behar.

Prestaketa behaketaren parte da. Lagina kokatu edo tratatzen laguntzen du, argia bertatik igaro dadin eta ezaugarriak garbi ikus daitezen. Laborategi honetan prestaketa lagin motaren araberakoa izan daiteke; horregatik, jarduera honetan ahoko epitelioaren lagina soilik erabiliko duzu. Zure zeregina da zer prestaketa agertu den eta irudian zer eragin izan dezakeen jasotzea, ez prozedura guztiak buruz ikastea.

Erabili konfigurazio hau: zelulen modua —prestatutako lagin biologikoetarako aukera— → ahoko epitelioa → 1. lagina → 4x, 10x, 40x eta 100x. Ezarri edo baieztatu aukera horiek, jarraitu laborategiko urratsei behaketara iritsi arte, eta jaso zer gertatu den lehen irudia ikusi aurretik.

Pantailako izenak: zelulen modua Zelulak da. Ahoko epitelioaren aukera euskarazko pantailan Sabel Epiteliala izen okerrarekin ager daiteke; gaztelaniaz Epitelial bucal da, eta laginaren kodea C.E da. Aukeratu lagin hori eta 1 zenbakia. Jarduera honetan izen biologiko zuzena erabiliko dugu: ahoko epitelioa.

Bete lau errenkada, bana handipen bakoitzeko. Errenkada bakoitzean, bereizi ikusten duzuna eta ondorioztatzen duzuna. Hobe da koloreak, formak, ertzak eta xehetasunen garbitasuna deskribatzea «animalia» soilik idaztea baino. 100x irudia lausoa bada edo oso eremu txikia erakusten badu, jaso hori: zintzotasunez deskribatutako muga ere ebidentzia erabilgarria da.

Taula betetzeko gida laburra:

• Ezaugarri ikusgarriak: ikusten dituzun formak, koloreak, ertzak edo egiturak.
• Zertarako balio dizun ikuspegiak: lagina aurkitzeko, ertzak ikusteko, egiturak alderatzeko edo muga bat antzemateko balio duen.
• Muga: ikuspegiak duen arazoa: lausotasuna, argi eskasa, eremu txikia, eskalarik eza edo behatu aurretik gertatutako zerbait.

Idatzi ohar laburrak: ikusi duzun ezaugarri bat eta muga bat aipatzea nahikoa da dagokien gelaxketan.

Xehetasun-mailaren adibidea: 10x handipenerako, «ikus-eremua oraindik zabala; zelulen hainbat eremu arrosa; ebidentzia ertaina, lagina kokatzen laguntzen duelako, baina barneko xehetasunak falta dira» idatz zenezake.

Itzuli taulara eta identifikatu benetan behatu dituzun ezaugarriak, edo azaldu zergatik zen irudia lausoegia. Laginaren izenak ez du ikusitako ebidentzia ordezkatzen.

Orain alderatu zure behaketak erreferentzia-irudi hauekin. Ez da irudia kopiatzeko unea: erabaki zure taulako zein ezaugarri diren adibideetakoen antzekoak eta zein ez.

Ondorioak irakasleari ulertzen lagundu behar dio zer behatu duzun, nola interpretatu duzun eta zer zalantza geratzen diren.

Ahoko epitelioaren behaketa amaitu ondoren, irakasleak landare-lagin bat behatzeko sakontze-jarduera proposa dezake, adibidez Elodea edo tipula. Atal honek ez du zure behaketa nagusia ordezkatzen eta ez da nahitaezkoa.